HEMŞİNCE DERSLERİ 4

ŞİMDİKİ ZAMAN KİPİ

Hemşincede  Türkçedekinin aksine şimdiki zaman – geniş zaman ayırımı yoktur. Şimdiki zaman çekimlerini kiruş: yazmak, sorvuş: öğrenmek, xağuş: oynamak fiilleri örneğinde gösterelim:

	kırel /kirel / kiruş /kiyuş	sorvil /sorvuş	xağal /xağuş
yes	gı kırem / kirim gu / kirigum/ keyim gu/keyigum	gı sorvim/ sorvim gu/ sorvigum	gı xağam /xağam gu /xağagum
tun	gı kıres/ kires gu / kiregus/ kiyes gu /kiyegus	gı sorvis/ sorvis gu / sorvigus	gı xağas / xağas gu / xağagus
an	gı kıre/ kira gu / kiya gu	gı sorvi /sorvi gu	gı xağa / xağa gu
Me(n)k	gı kırenk/ kirik gu /kiriguk/ keyik gu / keyiguk	gı sorvink / sorvik gu /sorviguk	gı xağank / xağak gu / xağaguk
tuk	gı kırek / kirek gu / kireguk / kiyek gu / kiyeguk	gı sorvik / sorvek gu / sorveguk	gı xağak / xağak gu / xağaguk
aner	gı kıren / kiren gu / kireguk / keyin gu / keyigun	gı sorvin / sorvin gu / sorvigun	gı xağan / xağan gu / xağagun

Tabloda gördüğümüz gibi şimdiki zamanda fiil sessiz harfle başlıyorsa “gu” eki getirilir. Ancak fiil sesli harfle başlıyorsa istisnaları olabilmekle birlikte genellikle fiilin başına “g” getirilir. Fiil başına gelen “g” bitişik yazılır.

Bazı sesli harfle başlayan fiillerin birinci tekil şahıs çekimleri şu şekildedir:

uzuş: g’uzim (kuzim), uduş: g’udim, ertuş: g’ertam, ardzuş: g’ardzim, enuş: g’enim, epuş: g’epim

Şimdiki zaman çekiminde fiil köküne kişi çekim ekleri getirilir. Kişi çekim eki mastar ekindeki sesli harfi içerir.

sorvuş/sorvil:  sorv + i + m gu, sorv+i+s gu

xağuş/xağal: xağ + a + m gu, xağ + a + s gu                              

kiruş/kirel: kir + e + m gu, kir + e + s gu

Şimdiki Zamanın Olumsuzu

	kirel/kiruş	sorvil/sorvuş	xağal/xağuş
yes	kire çim /çem kirer	sorvi çim	xağa çim
tun	kire çes /çes kirer	sorvi çes	xağa çes
An	kire çi /çi kirer	sorvi çi	xağa çi
mek	kire çik / çenk kirer	sorvi çik	xağa çik
tuk	kire çek / çek kirer	sorvi çek	xağa çek
aner	kire çin / çen kirer	sorvi çin	xağa çin

1.ve 3. tekil ve 1. ve 3. toğul kişilerde ‘çe’ eki ‘çi’ ye dönüşür.

HEMŞİNCE DERSLERİ 3

İŞARET SIFATLARI VE ZAMİRLER

Tekil çekimlerde işaret sıfatları ve işaret zamirleri birbirlerinin yerine kullanılabilirler. Ancak çoğullar yalnızca işaret zamiri olarak kullanılabilirler.

Tekiller

Yalın hali	isa/as  bu	ida/ad  şu	ina/an o
-i hali	isa/as bunu	ida/ad şunu	ina/an onu
-e hali	isu/asu buna	idu/adu şuna	inu/anu ona
-in hali	isu/asu bunun	idu /adu şunun	inu/anu onun
-den hali	isdi/asdi bundan	idti/adti şundan	indi/andi ondan
-ile hali	is(m)ov/asov bununla	idov/adov şununla	inov/anov onunla

Çoğullar

yalın hali	iser/aser bunlar	ider/ader şunlar	iner/aner onlar
-i hali	iser /aser bunları	ider/ader şunları	iner/aner onları
-e hali	isots/asots bunlara	idots/adots şunlara	inots/anots onlara
-in hali	isots/asots bunların	idots/adots şunların	inots/anots onların
-den hali	isotsman/ asotsman bunlardan	idotsman/adotsman şunlardan	inotsman/anotsman onlardan
-ile hali	isotsmov/ asotsmov bunlarla	idotsmov/adotsmov şunlarla	inotsm(iy)ov/ anotsm(iy)ov onlarla

Kişi Zamirlerinin Çekimi

	tekil
	1	2	3
yalın hali	yes   ben	tun sen	an o
-i  hali	indz(i) beni	kez(i) seni	anu onu
-e hali	indzi bana	kezi sana	anu ona
-in hali	im benim	ku senin	anu onun
-den hali	indzma benden	kezma senden	andi ondan
-ile hali	indzmov benimle	kezmov seninle	anov onunla

	çoğul
	1	2	3
yalın hali	mek biz	tuk siz	aner/iner onlar
-i hali	mez(i) bizi	tsez(i) sizi	anots/inots onları
-e hali	mezi bize	tsezi size	anots/inots onlara
-in	me(r) bizim	tse(r) sizin	anots/inots onların
-den	mezma bizden	tsezma sizden	anotsma/inotsma onlardan
-ile	mezmov bizimle	tsezmov sizinle	anotsm(iy)ov / inotsm(iy)ov onlarla

HEMŞİNCE DERSLERİ 2

BELİRSİZ TANIMLAMA EDATI

Belirsiz tanımlama edatı, tanımladığı ismin bir türün içinden biri, herhangi biri olduğunu gösterir. Hemşincede belirsiz tanımlama edatı “me” dir. “me” eki isimlerin sonuna gelir ve ayrı yazılır. Belirsiz tanımlama edatını ekeylem veya “al” (de/da, dahi) sözcüğü izlerse belirsiz tanımlama edatı sonuna “n” alır ve “men” olur.

or : gün               or me : bir gün                as or soy or men a : bugün güzel bir gün

dzov : deniz       dzov me : bir deniz         dzov men al nen antsak: bir deniz daha geçtik

tsak : yavru        tsak me : bir yavru          tsak men a : bir yavrudur

şun : köpek        şun me : bir köpek          campu şun men al desa: yolda bir köpek de gördüm

BELİRLİ TANIMLAMA EDATI

Belirli tanımlama edatının Türkçede karşılığı yoktur. Tanımladığı adın bir türün içinde herhangi biri değil, belirli, o anda bahsedilen, bilinen biri olduğunu gösterir. İngilizcedeki “the”, Almancadaki “der”, “das” “die” karşılığı olan artikeldir. Sözcüğün sonuna gelir. Sözcükle bitişik yazılır.

Belirli Tanımlama Edatı Yapmak İçin:

1)      Sessiz harfle biten adların sonuna “e” getirilir.

Kirk: kitap,  kirke :  (belirli olan, hakkında konuştuğumuz, ikimizin de hangisi olduğunu bildiğimiz, gösterdiğim vs. kitap)

Dun: ev, dune hin a: ev eskidir. (Bahsedilen ev biliniyor)

2)      Sesli harfle biten adların sonuna “n” getirilir.

Gadu: kedi, gadun: bilinen kedi. Gadun şad erand a: Kedi çok güzeldir

Madni: yüzük, madnin: bilinen yüzük. Madnin şad baali a: yüzük çok pahalıdır

3)      Tanımlanan sözcük sessiz harfle bitse bile, izleyen sözcük ekeylem, “al” (de/da, dahi) veya “u” (ve) ise belirli tanımlama edatı olarak “e” yerine “n” getirilir.

İsa an kirkn a (telaffazu: isa an kirk na): bu o kitaptır.

Şunn u gadun (telaffuzu: şunnu gadun): köpek ve kedi.

Tsugern al meran (telaffuzu: tsuger nal meran): balıklar da öldü.

4)      Diğer Hint- Avrupa dillerinden farklı olarak Hemşincede özel isimler de belirli tanımlama edatı alabilirler.

Xavulan hivand a: Xavula hastadır.

Makare inç bes a?: Makar nasıl?  

ÇOĞUL

a)      Tek heceli isimleri çoğul yapmak için sonlarına  -er çoğul eki getirilir.

lus (ışık): luser                              dun (ev): duner

şun (köpek): şuner                        tsi (at): tsier

kork (halı): korker                        mad(parmak): mader

b)      Çok heceli isimleri çoğul yapmak için  -ner  çoğul eki getirilir.

gadu (kedi): gaduner                cugal (kazan): cugalner

enger (arkadaş): engerner         kedal (kaşık): kedalner

postal (ayakkabı): postalner      ator (sandalye): atorner

c)       Bileşik  isimlerde ikinci kısım tek heceli ise sonuna  -er getirilir.

heraxos (telefon): heraxoser                 havgit(tavuk): havgiter

putamad(başparmak): putamader         kelxaşor(başörtüsü):kelxaşorer

d)      Kuraldışı çoğullar: Bazı Hemşince kelimelerde Klasik Ermeniceden kalma çoğul ekler korunmuştur.

mart(adam): martik, marter                      kağetsi(köylü): kağetsik

genig(kadın): gendik                                dağa(çocuk): dağak

dağetsi(yerli): dağetsik

e)      Sesli harfle biten çoğul olmadığı için çoğullar belirli tanımlama edatı olarak  -e eki alırlar.

duner:  dunere / duniye                              şuner: şunere /şuniye

kirker: kirkere /kirkiye                               martik: martike / martiye

FİİLLER

Bazı kural dışılıklar olmakla birlikte fiiller  -el, -il, -al mastar eklerini alırlar. Ancak bu eklerin tamamının yerine hemşincede  -uş eki de kullanılmaktadır. Hemşinçede  olumsuzluk eki -ç ekidir. Hemşincede günlük kullanımda yaygın olarak mastarlar ıllal / elluş : olmak fiilinin -ç ekiyle olumsuz yapılarak mastarın önüne gelmesiyle de yapılır.

                         

              Mastar                                                Mastarın olumsuzu
kirel (kiyel)/ kiruş (kiyuş): yazmak             çkirel / kiruş (kiyuş) çelluş
sorvil / sorvuş: öğrenmek                            çsorvil / sorvuş çelluş

xağal / xağuş: öğrenmek                             çxağal / xağuş çelluş

gartal / gartuş: okumak                               çgartal / gartuş çelluş
hedevil / hedevuş :izlemek, takip etmek     çhedevil / hedevuş çelluş

.

HEMŞİNCE DERSLERİ 1

SÖZDİZİMİ

Hemşincenin sözdizimi Türkçede olduğu gibidir. Yani genellikle özne-nesne-yüklem şeklindedir.

Örnek: Yes maktap gertam / ben okula gidiyorum

KİŞİ ZAMİRLERİ

yes :      ben                 mek :    biz

tun :      sen                  tuk :       siz

an :        o                    aner :    onlar

Kişi zamirleri cümle içinde kullanılmak zorunda değildir. Genellikle anlamı güçlendirmek için kullanılır. Örnek: yes kukam (ben geliyorum) yerine yalnızca kukam (geliyorum) biçiminde cümle kurulabilir.

EKEYLEM

Ekeylemler sonuna eklendiği isim soylu sözcükleri yüklem yaparlar. Ekeylemler sonuna geldikleri sözcüklerden ayrı yazılırlar.

Şimdiki Zamanda Ekeylem

im :                        …im       şad tatradz im / çok yorgunum                

es :                        …sin        tun es / sensin

a :                           …dir      egoğe an a / gelen odur              

ik :                          …iz       şad xelar ik / çok deliyiz

 ek :                       …siniz    tuk şad soy ek / siz çok iyisiniz

 in :                        …dirler   aner şidag mart in / onlar doğru insandırlar.

Ekeylemin Olumsuzu

Ekeylemin başına ‘ç’ eki getirilerek yapılır.

çim :                      değilim              yes erand çim / ben güzel değilim

çes :                      değilsin              şad halivor çes / çok yaşlı değilsin

ça :                         değil                  marte hosa ça / adam burada değil

çik :                        değiliz               medz mart çik / büyük adam değiliz

çek :                      değilsiniz            soy dağa çek / iyi çocuklar değilsiniz

çin :                       değiller               mezman çin / bizden değiller

Saklı Kelimeler-2: Ailemiz

Hemşince’de aile üyelerini ve akrabalık ilişkilerini niteleyen sözcükleri çoğu Hemşinli bilir. Ancak bazı sözcükler saklı kalmıştır. Çok bilinenler az bilinenler ve farklı bilinenleri ile işte ailemiz:

Aile sözcüğü Hemşincede tam olarak karşılamasa bile “oluşağ (oğul-uşak?)” sözcüğü ile ifade edilebilir. Bu kelimeyi daha çok ailenin büyüğü esas olarak da babası kullanır. Ermenicede ise “ındanik ve dnetsik” (dunetsik) sözcükleri kullanılmaktadır. Hemşincede unutulmuş olan bu sözcükler yine de Hemşinlilere tanıdık gelecektir.

Büyük baba, dede anlamında “bab”, annenin babası için  “keru bab- dayı dede” sözcükleri, seslenme sırasında ise, “babi”, “babila”sözcükleri kullanılmaktadır. Büyük anne anlamında kullanılan sözcük ise “mami / momi” dir. Bu sözcük hem anneanne hem babaanne için kullanılır.

Hemşincede çocuk anlamına gelen sözcük “dağa” sözcüğüdür. Kız çocuğu anlamında ise “ağçig” kullanılır. Küçük kız çocuğu anlamında “ağçkelat” kullanılır. Kız çocuğu olarak “ağçgena dağa” ve erkek çocuk anlamında “mança dağa” sözcükleri de kullanılmaktadır. Ergenlik döneminde çocukları ifade etmek için ise “norlus” sözcüğü kullanılmaktadır. “Orti” sözcüğü ise “evlat” ve “yavru” anlamına gelen bir sözcüktür. Ayrıca eskiden “orti” sözcüğünün sülale belirten anlamda kullanıldığına dair tanıklıklar mevcuttur. Örneğin bir süleleyi ifade etmek için “….ortik” kullanılabilmektedir. Türkçedeki “…oğulları”, “…giller” sözcüklerine karşılık gelmektedir. “Bekarortik”, “makarortik”, “vayiçortik” vb.

Hemşince de anne ve baba karşılığında sırasıyla, “mar “ve “dad” sözcükleri kullanılmaktadır.

“mar” çunim u “dad” çunim

kuğin meç martsu çunim…

Anne sözcüğünün bu kullanımın dışında “ma”, “may”, “mayila”, “mayig”, “mayrig” gibi kullanımları da mevcut. Baba sözcüğü ise seslenme sırasında genellikle “dad” yerine “baba” şeklinde kullanılır. “Ye ma inç bes es - ye anne nasılsın”, “ye baba hats udoğ es ta? - ye baba yemek yiyecek misin?” Bunlar genellikle çok bilinen kullanımlardır. Bunların dışında bir kullanım ise daha az bilinir. “Mayr ve hayr” sözcükleri nadir olarak da olsa kullanılan sözcüklerdir. Babamın küfrederken kullandığı sözcüklerin ne anlama geldiğini uzun zaman çözememiştim. Sözcükler üzerine düşünmeye başlayınca duyduğum sözcüklerin anne ve baba anlamına geldiğini anladım. “Ku hayrn u mayre k.nin şeniye…- senin ananı ve babanı s..sin köpekler” genellikle bir hikaye anlatırken kızdığı, yanlış bir hareket yapan hikaye karakterine babam bu şekilde küfrederdi.

Anne ve babadan onların kızkardeşlerine geçince bu sözcüklerle bağlantılı sözcükler çıkıyor karşımıza. Teyze anlamındaki “mokur” sözcüğü mayr (anne) ve kuyr (kızkardeş) (mayrikur) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşur. Hala anlamındaki “hokur” sözcüğü ise hayr (baba) ve kuyr (kızkardeş) (hayrikur) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşur. Teyzenin kocası için “mokurar”, halanın kocası için ise “hokurar” sözcükleri kullanılmaktadır. Bu sözcüklere Hopa yöresinde pek rastlanmazken Çayeli Senoz vadisinde kullanılmaktadır.

Anne ve babanın erkek kardeşleri ise “keri” ve “hopar” (hayr(baba) ve ağpar(kardeş) sözcüklerinden)’ dır. Dayı ve amcanın karıları sırasıyla “keregin” (keri ve gin-dayı ve kadın) ve “oğegin” (hayr ile bağlantılı olarak oğe -amca?ve gin- kadın) dir.

Bu sözcüklerde gördüğümüz gibi “gin” kadın anlamına gelmektedir. Ermenice sözlüklerde de “gin” kadın anlamına gelmektedir. Peki kadın anlamında Hemşinlilerin kullandığı “genig” sözcüğü nereden geliyor?

-ig eki Ermenice küçültme ekidir. Bu ek Türkçedeki karşılığı  -cik olan ektir. Bu ekin kullanıldığı sözcüklere  “Bidzilig(küçücük)”, “mayrig(annecik)”, “hayrig(babacık)”, “kuyrig(kızkardeşcik)”, “hadig(tanecik)”,  “genig(kadıncık) sözcükleri örnek verilebilir. İlk dört örnek Ermenice ve Hemşincede aynı şekilde küçültme anlamını içerecek şekilde kullanılan sözcüklerdir. “Hadig” ve “genig” sözcükleri ise Hemşincede küçültme olmaksızın tane ve kadın anlamı kazanmıştır. Ermenice de “had” “tane”, “gin” “kadın” anlamına gelmektedir. “Gin” sözcüğü Hemşincede “keregin” ve “oğegin” sözcüklerinde kadın anlamını korumuş görünmektedir. Ermenice konuşan arkadaşlarla yaptığımız bir sohbette kaç kardeş olduğumuzu sorduklarında “mek in hadig ağparik-biz dokuz tane kardeşiz” dediğimde gülüşmüşlerdi. Çünkü hem dokuz kardeş olup hem de bunu “dokuz tanecik” şeklinde ifade etmem komik bir durum ortaya çıkarmıştı.

Adam anlamında “mart” sözcüğü kullanılmaktadır. Bu sözcüğün kullanımı İngilizcedeki “man” sözcüğü gibidir. Yani hem insan anlamı hem adam anlamını içermektedir. Erkek anlamında ise “manç” ve “gedriç” sözcüğü kullanılmaktadır. “Gedriç” sözcüğü (Ermenice gdriç), Ermenice sözlüklerde “cesur, yiğit” anlamına gelmektedir. Hemşincede bu anlamıyla kullanıldığını annemin bir sohbetinde fark ettim. Bir arkadaşının bir tartışma sırasında aldığı cesurca tutumu anlatmak için “isman dağnine gedriç asats, inçu asoğer.-böyle doğrudan cesurca söyledi, ne söyleyecekti ise.” Sözcüğün burada cesur anlamında kullanıldığı anlaşılmaktadır. “Gedriç” sözcüğünün çoğunlukla erkekler için kullanılması doğal olarak erkek egemen toplumsal değer yargılarından kaynaklanmaktadır. Türkçede de “yiğit” sözcüğünün sıfat olarak çoğunlukla erkekler için kullanıldığı düşünülürse, “gedriç” sözcüğünün de çoğunlukla erkekler için kullanılması daha kolay anlaşılacaktır.

mahir özkan