Geçmişten geleceğe....

5 Ağustos 2007 Pazar

Hemşin Alfabesi Üzerine



Son yıllarda Hemşinlilerin dillerini koruma ve geliştirme yönünde belli çabalar içine girdiklerine tanık oluyoruz. Hemşin toplumu içinde Hemşince okuma ve yazmaya yönelik bir ilginin oluşmaya başladığı söylenebilir. Hemşince okuma ve yazmaya dönük bu ilgi bir eksikliği de açığa çıkarmış durumda. Hemşince metinlerde alfabe kullanımı bakımından bazı farklılıkların ve anlaşmazlıkların olduğu görülmektedir. Hemşince okuma ve yazmaya olan ilginin daha da artacağı düşünülürse Hemşince’nin alfabe ihtiyacı anlaşılır olacaktır.

Hemşin dili üzerine yapılan araştırmalar bu dilin Ermanice’nin bir diyalekti olduğunu açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Hemşince’de ki bütün sesleri en iyi karşılayacak alfabe Ermeni alfabesidir. Ancak Türkiye Hemşinlilerinin uzun yıllardır yazılı dilden uzak kalmış olmaları ve yeni bir alfabe öğrenmenin çeşitli güçlükler taşıması Latin harflerine dayalı bir Hemşince alfabeyi zorunlu kılmaktadır.

Bu zorunluluğun sonucu olarak bir alfabe önerisi sunuyorum. Konuyla ilgilenen bütün arkadaşların görüş ve önerilerini bekliyorum.

Bu alfabede Türk alfabesindeki bütün harflerin yanı sıra Türk alfabesinde bulunmayan dört harf bulunmaktadır. Öncelikle bu harflerle ilgili bir takım açıklamalar yapmak gerekmektedir.

Türkçe’de Bulunmayan Harfler

X, x: gırtlaktan çıkarılan bir (h) sesi verir. Daha önce (kh), (ğh) biçiminde yazılışları oldu.
Bu sesi karşılamak için (x) sembolünün seçilmesinin nedenine gelince: bu sesin kullanıldığı Rusça, Kürtçe, Azerice, Lazca dillerinde bu sembol kullanılmaktadır. Bir bütün olarak Latin harfleri kullanan Doğu toplumlarında bu sembol kullanılmaktadır.

Xapuş: yalan söylemek xag: ham, olmamış xağ: oyun xendzor: elma
Xek: akıl xavoğ: üzüm xemuş: içmek xoz: domuz vb.

Q, q: (g) ye yaklaşan bir (k)sesi verir. İngilizce’de ki kullanımına çok benzemektedir. Aynı şekilde Kürtçe ve Azerice’de de kullanılmaktadır. Ermenice’de iki adet (k) harfi bulunmaktadır. Kim harfi ve Ke harfi. Burada (Q) sembolüyle gösterilen Kim harfidir.

Qal: kurt qezi: seni qişer: gece qeş: kötü qoğ: hırsız qed: dere

(Q) sembolü yerine (k) kullanıldığında Hemşince’de bu iki se arasında nasıl bir fark olduğu anlaşılabilmektedir.

Ts, ts: dişlerin arasından çıkarılan (t) ve (s) sesi karışımı, tıslamayı andırır bir sestir. Bazı Kafkas dillerinde tek sembolle gösterilme olanakları bulunmakla birlikte Latin harfleri temel alındığı için (ts) harf çiftiyle karşılanması uygun görünmektedir. Latin harfleriyle Ermenice yazılırken de bu harf çifti kullanılmaktadır. Bu sese benzer bir (Tz) sesi de bulunmakla birlikte aralarındaki fark belirgin bir şekilde azalmıştır. Bugün artık Batı Ermenice’de kullanılmamaktadır.

Tsen: ses tsun: kar tsug: balık tsurd: soğuk tson: ekin tsi: at tsag:yavru
Tsezi: size tsut:sakız tseğk: tavan tsadz: alçak,düşük

Dz, dz: dişlerin arasından çıkarılan (d) ve (z) sesi karışımı bir sestir.

Dzar: ağaç dzov: deniz dzaxuş:satmak dzadzguş:örtmek dzil:filiz,tomurcuk dzidz: meme dzağig: çiçek dzots: göğüs, sine dzung: diz

Ü,ü- Ö,ö: Ermeni alfabesinde bulunmayan bu harfler Hemşince’nin Türkçe ile çok yoğun etkileşim yaşamış olması sonucu Türkçe’den oldukça fazla sözcük almış olmasından dolayı alfabeye alınmıştır.

HEMŞİN ALFABESİ
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk,Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz, Ts-ts, Dz-dz

Kaynakça:
Vaux, Bert (2001), Homshetsma: The Language of the Armenians of Hamshen. In The Hemshinli, Hovann Simonian
Kendi Kendine Ermenice, H. Şükrü Ilıcak ve Rachel Goshgarian, Ermeni Patrikliği Yay. İstanbul 2006
Dumézil, Georges (1964), Notes sur le parler d’un arménien musulman de Hemshin. Mémoires de l’Académie Royale de Belgique. Classe des Lettres 57.4. Brussels

Mahir Özkan

Hiç yorum yok: